ویروس تروجان چیست؟ معرفی انواع Trojan و روش شناسایی

Trojan نوعی بدافزار کامپیوتری است که با فریب کاربر وارد سیستم می‌شود. این بدافزار در قالب فایل، لینک، نرم‌افزار یا برنامه‌ای در ظاهر عادی است، ولی بعد از اجرا می‌تواند دسترسی مهاجم به سیستم را فراهم کند. ویروس Trojan یکی از رایج‌ترین ابزارها در بسیاری از حمله‌های سایبری و سرقت اطلاعات محسوب می‌شود.

تروجان با ویروس‌های معمولی تفاوت دارد. این بدافزار برخلاف ویروس‌های کلاسیک، خودش را به فایل‌های دیگر متصل نمی‌کند و معمولن توانایی تکثیر خودکار ندارد. عملکرد Trojan بیش‌تر بر پایه‌ی فریب کاربر، اجرای فایل آلوده و ایجاد دسترسی مخفی در سیستم استوار است. بعضی تروجان‌ها اطلاعات شخصی و مالی را سرقت می‌کنند و بعضی دیگر امکان کنترل کامل سیستم را در اختیار هکر قرار می‌دهند.

شناخت عملکرد ویروس تروجان، روش‌های شناسایی و حذف این بدافزار، بخش مهمی از امنیت سیستم به حساب می‌آید. در ادامه، انواع Trojan، نحوه‌ی عملکرد، روش‌های انتشار، نشانه‌های آلودگی و راهکارهای جلوگیری از این نرم‌افزار مخرب بررسی می‌شوند.

تروجان چیست؟

Trojan یا Trojan Horse نوعی بدافزار است که با ظاهر یک فایل یا برنامه‌ی عادی سیستم را آلوده می‌کند. ویروس تروجان از مسیرهایی مانند ایمیل‌های فیشینگ، نرم‌افزارهای کرک‌شده، لینک‌های آلوده، تبلیغات مخرب یا دانلود فایل از سایت‌های نامعتبر وارد سیستم می‌شود. بعضی تروجان‌ها بعد از اجرا اطلاعات کاربر را سرقت می‌کنند و بعضی دیگر دسترسی از راه دور، نصب بدافزار جدید یا کنترل سیستم را در اختیار مهاجم قرار می‌دهند.

Trojan با ویروس و کرم کامپیوتری متفاوت است. ویروس برای انتشار به فایل‌های دیگر متصل می‌شود و کرم کامپیوتری توانایی انتشار خودکار در شبکه را دارد. ولی عملکرد تروجان بیش‌تر بر پایه‌ی فریب کاربر و اجرای دستی فایل آلوده است.

تاریخچه‌ Trojan

ریشه‌ی نام Trojan به داستان معروف اسب تروآ در یونان باستان برمی‌گردد. در این داستان، یونانی‌ها یک اسب چوبی بزرگ را جای هدیه وارد شهر تروآ کردند، ولی سربازان داخل آن پنهان شده بودند و بعد از ورود، راه حمله به شهر را باز کردند. در امنیت سایبری هم از نام Trojan Horse برای بدافزاری استفاده شده که با ظاهر بی‌خطر وارد سیستم می‌شود، ولی هدف اصلی آن نفوذ و آسیب‌رسانی است.

اولین نمونه‌های تروجان در دنیای کامپیوتر به دهه‌ی ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ برمی‌گردند. بعضی برنامه‌ها در ظاهر بازی یا ابزار ساده بودند، ولی در پشت صحنه رفتار مخرب یا مشکوک داشتند. در آن دوره، تروجان‌ها ساده بودند و بیش‌تر برای شوخی، خراب‌کاری محدود یا دسترسی غیرمجاز استفاده می‌شدند.

با گسترش اینترنت و افزایش حمله‌های سایبری، Trojanها هم پیچیده‌تر شدند. امروزه، بسیاری از تروجان‌ها فقط یک فایل مخرب ساده نیستند و می‌توانند اطلاعات بانکی را سرقت کنند، کنترل سیستم را در اختیار هکر قرار دهند یا حتا بخشی از حمله‌های باج‌افزاری باشند. بعضی مدل‌های جدید هم تلاش می‌کنند فعالیت خود را از دید آنتی‌ویروس و ابزارهای امنیت سیستم پنهان نگه دارند.

نحوه‌ عملکرد تروجان

عملکرد Trojan با فریب کاربر شروع می‌شود. این بدافزار در قالب فایل دانلودی، نرم‌افزار کرک‌شده، لینک آلوده، پیوست ایمیل یا حتا آپدیت جعلی وارد سیستم می‌شود. کاربر بعد از اجرا کردن فایل، بدون این‌که متوجه شود، اجازه‌ی فعالیت بدافزار را صادر می‌کند.

ویروس تروجان بعد از ورود به سیستم می‌تواند به بخش‌های مختلف دستگاه دسترسی داشته باشد. بعضی تروجان‌ها اطلاعات شخصی، رمزهای عبور و داده‌های بانکی را سرقت می‌کنند و بعضی دیگر امکان کنترل سیستم از راه دور را به هکر می‌دهند. در بعضی حمله‌ها هم Trojan فقط نقش دروازه‌ی ورود را دارد و بعد از فعال شدن، بدافزارهای دیگری مانند باج‌افزار، جاسوس‌افزار یا ابزارهای حمله سایبری را روی سیستم نصب می‌کند.

بعضی مدل‌های پیشرفته‌تر تلاش می‌کنند فعالیت خود را مخفی نگه دارند تا کاربر یا آنتی‌ویروس متوجه آلودگی نشود. بنابراین، تروجان می‌تواند مدت زیادی در سیستم باقی بماند و بدون جلب توجه، اطلاعات را جمع‌آوری یا دستورهای هکر را اجرا کند.

معروف‌ترین انواع تروجان

Trojanها براساس نوع عملکرد و هدف حمله، مدل‌های مختلفی دارند. بعضی از آن‌ها برای سرقت اطلاعات طراحی می‌شوند و بعضی دیگر هدف‌شان کنترل سیستم یا نصب بدافزارهای جدید است.

1. تروجان Backdoor

تروجان Backdoor یا در پشتی راه دسترسی مخفی به سیستم را برای هکر باز می‌کند. بعد از فعال شدن این Trojan، مهاجم می‌تواند از راه دور به دستگاه متصل شود، تنظیمات سیستم را تغییر دهد یا بدافزارهای دیگر نصب کند.

2. تروجان Banker

هدف اصلی تروجان Banker سرقت اطلاعات بانکی و مالی است. این مدل اطلاعات کارت بانکی، رمزهای عبور، داده‌های پرداخت و اطلاعات حساب‌های کاربری را جمع‌آوری می‌کند. بعضی نمونه‌ها حتا صفحه‌های جعلی بانکی نمایش می‌دهند تا اطلاعات کاربر را بگیرند.

3. تروجان Downloader

Trojan Downloader برای دانلود و نصب بدافزارهای دیگر استفاده می‌شود. این مدل بعد از ورود به سیستم، فایل‌های مخرب جدید را از اینترنت دریافت و راه را برای حمله‌های بزرگ‌تر باز می‌کند.

4. تروجان Ransom

تروجان Ransom با هدف باج‌گیری طراحی می‌شود. این نوع بدافزار می‌تواند فایل‌های سیستم را قفل یا رمزگذاری کرده و بعد از آن از کاربر درخواست پول کند تا دسترسی به اطلاعات برگردد.

5. تروجان Spy

تروجان Spy نوعی بدافزار جاسوسی است. این مدل فعالیت کاربر را زیر نظر می‌گیرد و می‌تواند اطلاعاتی مانند رمز عبور، پیام‌ها، تاریخچه‌ی مرورگر یا داده‌های شخصی را جمع‌آوری کند.

6. تروجان Rootkit

تروجان Rootkit برای مخفی نگه‌ داشتن فعالیت بدافزار استفاده می‌شود. این مدل تلاش می‌کند حضور Trojan را از دید کاربر و ابزارهای امنیت سیستم پنهان کند تا شناسایی و حذف آن را سخت‌تر سازد.

روش‌های انتشار تروجان

ویروس Trojan از مسیرهایی وارد سیستم می‌شود که کاربر به آن‌ها اعتماد می‌کند. رایج‌ترین روش‌های انتشار این بدافزار شامل موارد زیر هستند:

• ایمیل‌های فیشینگ با فایل یا لینک آلوده
• دانلود نرم‌افزارهای کرک‌شده و نسخه‌های غیررسمی برنامه‌ها
• کلیک روی لینک‌ها و تبلیغات مخرب در سایت‌ها
• دانلود فایل از منابع نامعتبر و سایت‌های ناشناس
• نصب اپلیکیشن‌های آلوده روی موبایل یا کامپیوتر
• دریافت فایل از کانال‌ها و گروه‌های ناشناس در شبکه‌های اجتماعی
• استفاده از فلش یا حافظه‌ی آلوده بین چند سیستم
• دانلود بازی، فیلم یا ابزار رایگان از سایت‌های مشکوک

شبکه‌های اجتماعی هم نقش مهمی در انتشار بدافزار دارند. بعضی مهاجمان لینک یا فایل آلوده را در قالب خبر، ویدیو، نرم‌افزار یا پیام جذاب انتشار می‌دهند تا کاربر بدون دقت روی آن کلیک کند.

نشانه‌های آلودگی به ویروس تروجان

بعضی تغییرات غیرعادی در عملکرد سیستم می‌توانند نشانه‌ی آلودگی به Trojan باشند. رایج‌ترین علایم شامل موارد زیر هستند:

1. کند شدن ناگهانی سیستم

یکی از رایج‌ترین نشانه‌های آلودگی به تروجان، کاهش محسوس سرعت سیستم است. تروجان‌ها ممکن است در پس‌زمینه در حال اجرای فرایندهای مخرب باشند و بخشی از منابع دستگاه را مصرف کنند. در نتیجه، برنامه‌ها دیرتر باز می‌شوند و عملکرد کلی سیستم افت می‌کند.

2. مصرف غیرعادی CPU یا RAM

بعضی تروجان‌ها برای سرقت اطلاعات، دانلود فایل‌های مخرب یا ارتباط با سرورهای مهاجم به منابع سیستم نیاز دارند. این موضوع می‌تواند باعث افزایش غیرعادی مصرف پردازنده، حافظه یا پهنای باند اینترنت شود. مشاهده‌ی مصرف بالا بدون اجرای برنامه‌های سنگین می‌تواند نشانه‌ای از آلودگی باشد.

3. باز شدن پنجره‌ها یا تب‌های ناشناس

نمایش ناگهانی تبلیغات مزاحم یا باز شدن خودکار صفحه‌ی وب ناشناس از علایم متداول برخی تروجان‌ها است. این بدافزارها کاربر را به سایت‌های مخرب می‌فرستند یا با نمایش تبلیغات درآمدزایی می‌کنند. تکرار این اتفاق می‌تواند نشان‌دهنده‌ی وجود بدافزار در سیستم باشد.

4. تغییر تنظیمات مرورگر بدون اجازه کاربر

برخی تروجان‌ها تنظیمات مرورگر را بدون اطلاع کاربر تغییر می‌دهند. تغییر صفحه‌ی آغازین، موتور جست‌وجوی پیش‌فرض یا نصب افزونه‌های ناشناس از جمله این موارد هستند. این تغییرات اغلب برای هدایت کاربران به وب‌سایت‌های خاص انجام می‌شوند.

5. غیرفعال شدن آنتی‌ویروس یا فایروال

بعضی تروجان‌ها برای جلوگیری از شناسایی، نرم‌افزارهای امنیتی را غیرفعال می‌کنند. اگر آنتی‌ویروس یا فایروال بدون دخالت کاربر از کار بیفتد یا امکان اجرای آن وجود نداشته باشد، احتمال آلودگی سیستم بالا می‌رود. این رفتار یکی از نشانه‌های مهم فعالیت بدافزارها محسوب می‌شود.

6. ارسال ایمیل مشکوک از حساب کاربر

برخی تروجان‌ها به حساب‌های کاربری دسترسی پیدا کرده و بدون اطلاع کاربر پیام یا ایمیل ارسال می‌کنند. هدف از این کار اغلب گسترش آلودگی یا سرقت اطلاعات افراد دیگر است. مشاهده‌ی پیام‌های ارسالی ناشناس در حساب‌های شخصی می‌تواند نشانه‌ای از آلودگی باشد.

خطرات ویروس تروجان

تروجان یکی از خطرناک‌ترین انواع بدافزارها است؛ زیرا می‌تواند بدون جلب توجه کاربر وارد سیستم شود و به اطلاعات حساس دسترسی پیدا کند. این بدافزار ممکن است رمزهای عبور، اطلاعات بانکی، داده‌های شخصی و حتا اطلاعات محرمانه سازمانی را سرقت کند. در بعضی موارد نیز هکرها از طریق تروجان به حساب‌های کاربری، ایمیل‌ها و شبکه‌های اجتماعی دسترسی غیرمجاز پیدا می‌کنند.

علاوه‌بر سرقت اطلاعات، تروجان می‌تواند کنترل سیستم را در اختیار مهاجم قرار دهد و زمینه را برای نصب بدافزارهای دیگری مانند باج‌افزار یا جاسوس‌افزار فراهم کند. هم‌چنین، امکان حذف، تغییر یا رمزگذاری فایل‌های مهم وجود دارد و سیستم آلوده ممکن است برای انجام حمله‌های سایبری علیه افراد یا سازمان‌های دیگر مورد استفاده قرار بگیرد. این موضوع می‌تواند خسارت‌های مالی و امنیتی چشم‌گیری برای کاربران و کسب‌وکارها به‌همراه داشته باشد.

تفاوت تروجان با سایر بدافزارها

Trojan، ویروس، Worm و Spyware همگی جزو بدافزارها هستند، ولی نحوه‌ی انتشار و عملکرد آن‌ها با هم تفاوت دارد. بعضی بدافزارها روی تکثیر تمرکز دارند و بعضی دیگر برای جاسوسی، سرقت اطلاعات یا ایجاد دسترسی مخفی طراحی می‌شوند.

روش‌های افزایش امنیت در مقابل تروجان

جلوگیری از آلودگی به Trojan بیش‌تر به رعایت چند نکته‌ی امنیتی ساده ولی مهم بستگی دارد. بسیاری از حمله‌ها زمانی موفق می‌شوند که سیستم به‌روز نباشد یا کاربر فایل مشکوک را بدون بررسی اجرا کند.

• اسکن کامل سیستم با آنتی‌ ویروس معتبر
• حذف یا قرنطینه فایل‌ها و برنامه‌های مشکوک
• به‌روزرسانی منظم سیستم‌عامل و نرم‌افزارها
• دانلود فایل و برنامه فقط از منابع معتبر و رسمی
• فعال نگه‌ داشتن آنتی‌ویروس و فایروال
• خودداری از نصب نرم‌افزارهای کرک‌شده
• باز‌ نکردن لینک‌ها و پیوست‌های ناشناس
• استفاده از رمز عبور قوی و احراز هویت دومرحله‌ای
• بررسی دسترسی اپلیکیشن‌ها در موبایل و کامپیوتر
• تهیه‌ی نسخه پشتیبان از فایل‌های مهم

در کنار این موارد، استفاده از ابزارهای امنیتی چندلایه و سرویس‌های محافظتی هم می‌تواند ریسک حمله‌ی سایبری و ورود نرم‌افزار مخرب را کاهش دهد. یکی از این ابزارها، فایروال برنامه‌های وب یا WAF است که می‌تواند بخشی از درخواست‌های مخرب را پیش از رسیدن به سرویس مسدود کند. برای آشنایی بیش‌تر با این فناوری، مقاله‌ی WAF چیست را مطالعه کنید.

بهترین آنتی‌ویروس‌ها برای تروجان

استفاده از آنتی‌ویروس معتبر یکی از مهم‌ترین روش‌های افزایش امنیت سیستم در برابر Trojan و سایر بدافزارها است. البته فقط نصب آنتی‌ویروس کافی نیست و به‌روزرسانی مداوم و فعال‌بودن محافظت لحظه‌ای هم اهمیت بسیاری دارد.

1. Windows Defender

Windows Defender آنتی‌ویروس پیش‌فرض ویندوز است و به‌شکل داخلی روی نسخه‌های جدید ویندوز فعال می‌شود. این ابزار قابلیت اسکن لحظه‌ای، شناسایی فایل‌های مشکوک و محافظت در برابر بسیاری از بدافزارها را دارد و برای استفاده‌ی روزمره گزینه‌ی خوبی به‌شمار می‌رود.

2. Kaspersky

Kaspersky یکی از شناخته‌شده‌ترین ابزارهای امنیت سیستم محسوب می‌شود که به شناسایی بدافزار، حملات فیشینگ و فایل‌های مخرب معروف است. این آنتی‌ویروس در تست‌های امنیتی عملکرد خوبی در شناسایی Trojan و سایر تهدیدها دارد.

3. Bitdefender

Bitdefender به‌دلیل مصرف کم منابع سیستم و قدرت بالای شناسایی بدافزار شناخته می‌شود. این آنتی‌ویروس از قابلیت‌هایی مانند محافظت لحظه‌ای، ضدباج‌افزار و فیلتر وب استفاده می‌کند.

4. ESET

ESET یکی از آنتی‌ویروس‌های سبک و محبوب است که بسیاری از کاربران از آن برای سیستم‌های شخصی و کاری استفاده می‌کنند. سرعت مناسب و تاثیر کم روی عملکرد سیستم از ویژگی‌های شناخته‌شده‌ی این ابزار امنیتی است.

آیا موبایل هم به تروجان آلوده می‌شود؟

موبایل هم می‌تواند به Trojan آلوده شود. بسیاری از تروجان‌های موبایلی در قالب اپلیکیشن‌های ظاهرا عادی منتشر می‌شوند و بعد از نصب، به اطلاعات دستگاه دسترسی پیدا می‌کنند. بعضی از این بدافزارها اطلاعات بانکی، رمزهای عبور، پیامک‌ها یا فایل‌های شخصی را به سرقت می‌برند و بعضی دیگر حتا امکان کنترل بخشی از گوشی را در اختیار مهاجم قرار می‌دهند.

بخش بسیاری از آلودگی‌های موبایل به دانلود فایل APK از منابع نامعتبر مربوط است. نصب برنامه از سایت‌ها، کانال‌ها یا لینک‌های ناشناس می‌تواند راه ورود ویروس Trojan به گوشی باشد. برای افزایش امنیت موبایل بهتر است برنامه‌ها فقط از مارکت‌های معتبر دانلود شوند، سیستم‌عامل و اپلیکیشن‌ها به‌روز بمانند و دسترسی‌های مشکوک برنامه‌ها با دقت مورد بررسی قرار بگیرند.

تاثیر تروجان بر کسب‌وکارها و سازمان‌ها

Trojan یکی از تهدیدهای جدی برای شرکت‌ها و سازمان‌ها محسوب می‌شود. در بسیاری از حمله‌های سایبری، این بدافزار از راه ایمیل فیشینگ، فایل آلوده یا حساب کاربری هک‌شده وارد شبکه‌ی سازمانی می‌شود و بعد از آن مسیر دسترسی مهاجم به سیستم‌ها و اطلاعات داخلی را باز می‌کند. بعضی حمله‌ها هم با سرقت اطلاعات مشتریان، فایل‌های محرمانه یا داده‌های مالی همراه هستند و می‌توانند به نشت اطلاعات سازمانی منجر شوند.

خسارت تروجان به از‌ دست‌ رفتن داده‌ها محدود نمی‌شود. توقف سرویس‌ها، هزینه‌ی بازیابی اطلاعات، آسیب اعتباری برند و کاهش اعتماد مشتریان هم از پیامدهای مهم این حمله‌ها هستند. به‌ همین‌ دلیل، امنیت سایبری در سازمان‌ها به به‌روزرسانی مداوم سیستم‌ها، آموزش کارکنان، کنترل دسترسی‌ها و استفاده از ابزارهای امنیتی چندلایه نیاز دارد. برای مثال، بعضی کسب‌وکارها از روش‌هایی مانند راهکار امنیت ابری برای محافظت بهتر از سرویس‌ها و زیرساخت‌های آنلاین استفاده می‌کنند.

اشتباهات رایج کاربران در برابر تروجان

بخش بسیاری از آلودگی‌های Trojan به اشتباهات ساده کاربران مربوط می‌شود. بسیاری از مهاجمان به‌جای حمله‌ی پیچیده فنی و با استفاده از بی‌دقتی یا اعتماد کاربر، بدافزار را وارد سیستم کنند.

• باز‌ کردن ایمیل‌ها و پیوست‌های ناشناس
• کلیک روی لینک‌های مشکوک در پیام‌رسان‌ها یا شبکه‌های اجتماعی
• دانلود نرم‌افزارهای کرک‌شده و نسخه‌های غیررسمی برنامه‌ها
• غیرفعال کردن آنتی‌ویروس برای نصب فایل یا برنامه
• استفاده از رمزهای عبور ساده و تکراری
• نادیده‌ گرفتن به‌روزرسانی‌های امنیتی سیستم‌عامل و نرم‌افزارها
• نصب برنامه از سایت‌ها و منابع نامعتبر
• بی‌توجهی به هشدارهای امنیتی مرورگر یا آنتی‌ویروس

جمع‌بندی

Trojan یکی از خطرناک‌ترین انواع بدافزار کامپیوتری است که با فریب کاربر وارد سیستم می‌شود. این بدافزار می‌تواند اطلاعات شخصی و مالی را سرقت، راه دسترسی هکر به سیستم را باز یا زمینه‌ی نصب نرم‌افزار مخرب دیگر را فراهم کند. بنابراین، شناخت عملکرد ویروس تروجان و آشنایی با روش‌های شناسایی آن اهمیت بسیاری در حفظ امنیت سیستم دارد.

رعایت چند نکته‌ی ساده‌ی امنیتی مانند دانلود فایل از منابع معتبر، فعال نگه‌ داشتن آنتی‌ویروس و به‌روزرسانی منظم سیستم می‌تواند احتمال آلودگی به Trojan و بسیاری از حمله‌های سایبری را کم‌تر کند. استفاده از زیرساخت‌های ابری و خرید CDN نیز می‌تواند در افزایش امنیت و پایداری سرویس‌های آنلاین نقش مهمی داشته باشد. هرچه آگاهی کاربر درباره‌ی روش‌های انتشار و نشانه‌های آلودگی بیش‌تر باشد، شناسایی و حذف ویروس تروجان هم سریع‌تر و ساده‌تر خواهد بود.